રાતના સન્નાટામાં બે જીવ ધ્રૂજતા હતા—
એક ઉંદર,
બીજો રાજા.
ઉંદરને બિલાડીનો ભય,
રાજાને પોતાની પ્રજાના સવાલોનો.
એકને જીવ ગુમાવવાનો ડર,
બીજાને સિંહાસન ગુમાવવાનો.
ભયે બંને વચ્ચેના બધા ભેદ ભૂંસી નાખ્યા હતા.
ન કોઈ નાનું હતું,
ન કોઈ મહાન.
એ જ અજંપો,
એ જ ગભરાટ,
એ જ એક ઇચ્છા—
ક્યાંક ભાગીને સંતાઈ જવાની.
ઉંદર ભાગ્યો,
દીવાલના એક નાનકડા દરમાં પેસીને
ઓઝલ થઈ ગયો.
રાજા પણ ભાગવા માગતો હતો,
પણ જાય ક્યાં?
એના મહેલમાં સેંકડો ઓરડા હતા,
હજારો દરવાજા,
ઊંચી દીવાલો
ને અસંખ્ય પહેરેદારો.
છતાં એકેય જગ્યા એવી નહોતી,
જ્યાં પોતાના ભયની સાથે
પોતાનો રાજધર્મ પણ સંતાડી શકે.
એણે દરવાજા બંધ કર્યા,
પણ સવાલો અંદર આવી ગયા.
એણે બારીઓ પર પડદા ઢાળ્યા,
પણ અંતરાત્માનો ઉજાસ ઓલવાયો નહીં.
એણે પહેરા વધારી દીધા,
પણ પોતાના જ ધબકારાને
શાંત ન કરી શક્યો.
ઉંદર પોતાના દરમાં
દુનિયાની નજરથી સંતાઈ ગયો.
રાજા પોતાના મહેલમાં
પોતાની જાતથીયે ન સંતાઈ શક્યો.
કારણ કે ભય જ્યારે મનમાં ઊતરે છે,
ત્યારે માથે મુકુટ હોય
કે માત્ર એક સામાન્ય દેહ—
એને કોઈ ભેદ પડતો નથી.
ડરેલો રાજા
ને ડરેલો ઉંદર—
બંનેના મનની દશા એક જ હોય છે.
ફરક માત્ર એટલો—
ઉંદર પાસે સંતાવા માટે
એક દર હોય છે;
ને રાજા પાસે આખું સામ્રાજ્ય હોવા છતાં
એકેય ખૂણો એવો નથી હોતો,
જ્યાં એ પોતાની જવાબદારીથી બચી શકે.
ઉંદર સંતાઈને
પોતાનું અસ્તિત્વ બચાવી લે છે;
પણ રાજા જે ક્ષણે સંતાય છે,
એ જ ક્ષણે
પોતાના રાજા હોવાનો અર્થ ગુમાવી બેસે છે.
કારણ કે સિંહાસન પર બેસવું એ સત્તા છે,
ને ભયની સામે અડગ ઊભા રહેવું—
રાજધર્મ.
— મોહમ્મદ સઈદ શેખ
राजा और चूहा
रात के सन्नाटे में दो प्राणी काँप रहे थे—
एक चूहा , दूसरा राजा।चूहे को बिल्ली का भय ,
राजा को अपनी प्रजा के सवालों का।
एक को जान जाने का डर , दूसरे को सिंहासन जाने का।
भय ने दोनों के बीच सारे भेद मिटा दिए थे।
न कोई छोटा था, न कोई महान।
एक ही बेचैनी, एक ही घबराहट, एक ही इच्छा—
कहीं भागकर छिप जाने की।
चूहा भागा, दीवार के एक छोटे-से बिल में समाकर अदृश्य हो गया।
राजा भी भागना चाहता था, मगर कहाँ जाता?
उसके महल में सैकड़ों कमरे थे, हज़ारों दरवाज़े,
ऊँची दीवारें, और अनगिनत पहरेदार।
फिर भी एक भी ऐसी जगह न थी जहाँ वह अपने भय के साथ अपना राजधर्म भी छिपा सके।
उसने दरवाज़े बंद किए, मगर सवाल भीतर आ गए।
उसने खिड़कियों पर पर्दे डाले, मगर ज़मीर की रोशनी न बुझी।
उसने पहरे और बढ़ा दिए, मगर अपनी ही धड़कनों को ख़ामोश न कर सका।
चूहा अपने बिल में दुनिया से ओझल हो गया।
राजा अपने महल में स्वयं से भी न छिप सका।
क्योंकि भय जब मन में उतरता है,
तो मुकुट और मामूली देह में कोई अंतर नहीं रखता।
डरा हुआ राजा और डरा हुआ चूहा—
दोनों की मनःस्थिति एक ही होती है।
अंतर केवल इतना है—
चूहे के पास छिप जाने के लिए एक बिल होता है,
और राजा के पास सारा साम्राज्य होते हुए भी
ऐसा कोई कोना नहीं होता जहाँ वह अपने उत्तरदायित्व से बच सके।
चूहा छिपकर अपना अस्तित्व बचा लेता है,
मगर राजा जिस क्षण छिपता है,
उसी क्षण अपने राजा होने का अर्थ खो देता है।
क्योंकि सिंहासन पर बैठना सत्ता है,
और भय के सामने खड़े रहना— राजधर्म।
-मोहम्मद सईद शेख
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો