આ બ્લૉગ શોધો

લેબલ Great Muslim સાથે પોસ્ટ્સ બતાવી રહ્યું છે. બધી પોસ્ટ્સ બતાવો
લેબલ Great Muslim સાથે પોસ્ટ્સ બતાવી રહ્યું છે. બધી પોસ્ટ્સ બતાવો

19 ઑક્ટોબર, 2026

ઝિરયાબ : બગદાદનો સૂર, કોર્ડોબાની સંસ્કૃતિનો નવો અધ્યાય

પરિચય

ઇતિહાસમાં કેટલીક વ્યક્તિઓ એવી હોય છે, જેઓ રાજા કે સેનાપતિ ન હોવા છતાં સમગ્ર સમાજની જીવનશૈલી બદલી નાખે છે. તેમની પાસે ન સૈન્ય હોય છે, ન વિશાળ સામ્રાજ્ય; છતાં તેમની પ્રતિભા અને સર્જનશક્તિનો પ્રભાવ સદીઓ સુધી અનુભવાય છે. આવી જ એક અસાધારણ વ્યક્તિ હતી નવમી સદીના મુસ્લિમ જગતની ઝિરયાબ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયેલી અબુલ હસન અલી ઇબ્ન નાફિ.
ઝિરયાબ સંગીતકાર, ગાયક, કવિ અને શિક્ષક હતા. સંગીત ઉપરાંત પોશાક, ભોજન, સ્વચ્છતા અને સામાજિક શિષ્ટાચાર વિશેની તેમની સમજને કારણે તેઓ અંદાલુસની સાંસ્કૃતિક પરંપરામાં વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. આજના સ્પેનના કોર્ડોબા શહેરને કલાત્મક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર તરીકે વિકસાવવામાં તેમનો મહત્ત્વનો ફાળો રહ્યો હતો.
ઝિરયાબના જીવનનું મહત્વ માત્ર તેમની સફળતામાં નથી. એક પછી એક મુશ્કેલી, આશ્રયદાતાની નારાજગી અને અજાણ્યા પ્રદેશમાં ફરી શરૂઆત કરવાના સંઘર્ષ છતાં તેમણે પોતાની કળા અને આત્મવિશ્વાસ છોડ્યાં નહીં. આથી તેમની જીવનકથા ઇતિહાસ જેટલી જ પ્રેરણાદાયક પણ છે.

જન્મ અને વંશ

ઝિરયાબનું મૂળ નામ અબુલ હસન અલી ઇબ્ન નાફિ હતું. ‘ઝિરયાબ’ તેમનું ઉપનામ હતું. ઇબ્ન હય્યાનના વર્ણન પ્રમાણે તેમના શ્યામ વર્ણ, મધુર અવાજ અને મોહક વ્યક્તિત્વને કારણે કાળા, સુંદર ગાનારા પક્ષી સાથે તેમની સરખામણી થતી. પછી મૂળ નામ કરતાં આ ઉપનામ જ વધુ પ્રસિદ્ધ થયું.
તેમનો જન્મ આઠમી સદીના અંત ભાગમાં થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે; જોકે ચોક્કસ વર્ષ અને સ્થળ વિશે વિશ્વસનીય માહિતી નથી. તેઓ અબ્બાસી ખલીફા અલ-મહદીના આશ્રિત વર્ગ સાથે સંકળાયેલા હતા, એવું કેટલીક ઐતિહાસિક પરંપરાઓ જણાવે છે. અન્ય વર્ણનો તેમને ઇબ્રાહીમ અલ-મૌસિલીના ઘર સાથે જોડે છે. તેમના વંશીય મૂળ વિશે પણ મતભેદ છે; તેથી તેમને નિશ્ચિતપણે ફારસી, કુર્દ કે આફ્રિકી ગણાવવું યોગ્ય નથી.

પ્રારંભિક શિક્ષણ અને જીવન
ઝિરયાબનું બાળપણ બગદાદના અસાધારણ સાંસ્કૃતિક વાતાવરણમાં વીત્યું. તે સમયે અબ્બાસી રાજધાનીમાં વિજ્ઞાન, સાહિત્ય, અનુવાદ, કવિતા અને સંગીતની સભાઓ યોજાતી. દરબારોમાં ઉત્તમ કલાકારોનું સન્માન થતું. ઝિરયાબે આ વાતાવરણમાં ગાયન, સ્વર, તાલ, કાવ્યના છંદ અને ઊદ નામનું તારવાદ્ય વગાડવાની કળામાં નિપુણતા મેળવી. ઝિરયાબે આ વાતાવરણમાં સંગીતની તાલીમ મેળવી. તેઓ માત્ર મધુર કંઠ ધરાવતા ગાયક નહોતા; કવિતાનો અર્થ, શબ્દોચ્ચાર, સ્વર, તાલ અને સંગીતનાં સાધનોની રચના વિશે પણ ઊંડો રસ ધરાવતા હતા.

ગુરુઓ અને બગદાદ છોડવાની ઘટના
ઝિરયાબના ગુરુઓ વિશે પ્રાચીન ઇતિહાસકારોમાં થોડો મતભેદ છે. ઇબ્ન અબ્દ રબ્બિહે પોતાના પ્રસિદ્ધ ગ્રંથ અલ-ઇકદ અલ-ફરીદમાં ઇબ્રાહીમ અલ-મૌસિલીને તેમના શિક્ષક ગણાવ્યા છે. જ્યારે ઇબ્ન હય્યાનને આધારે લખાયેલાં પછીનાં વર્ણનોમાં ઇબ્રાહીમના પુત્ર ઇસ્હાક અલ-મૌસિલીનું નામ મળે છે. બંને બગદાદની સંગીતપરંપરાના મહાન આચાર્યો હતા.
એક પ્રસિદ્ધ વર્ણન પ્રમાણે ઇસ્હાકે ઝિરયાબને ખલીફા હારુન અલ-રશીદ સમક્ષ રજૂ કર્યા. ઝિરયાબે પોતાના ખાસ બનાવેલા સંગીતવાદ્ય પર ગીત રજૂ કર્યું. તેમનું ગાયન સાંભળીને ખલીફા અત્યંત પ્રભાવિત થયા.
કહેવાય છે કે શિષ્યની અસાધારણ પ્રતિભાથી ગુરુના મનમાં ઈર્ષ્યા જન્મી. ઇસ્હાકે તેમને બગદાદ છોડવા દબાણ કર્યું. જોકે આધુનિક ઐતિહાસિક સંશોધન પ્રમાણે આ ઘટનાની વિગતો સંપૂર્ણ વિશ્વસનીય નથી. પહેલાંના ઇતિહાસકાર ઇબ્ન અલ-કુતિય્યાનું વર્ણન સૂચવે છે કે ખલીફા અલ-અમીનના ઈ.સ. ૮૧૩માં થયેલા મૃત્યુ પછીની રાજકીય પરિસ્થિતિ પણ ઝિરયાબના પ્રસ્થાનનું કારણ હોઈ શકે છે.
બગદાદ છોડ્યા પછી તેમણે પશ્ચિમ તરફ પ્રયાણ કર્યું. રસ્તામાં ઉત્તર આફ્રિકાના કૈરવાનમાં અગલબી શાસક ઝિયાદતુલ્લાહના આશ્રયમાં રહ્યા. પરંતુ ત્યાં બનેલી એક ઘટના તેમના જીવનમાં નવો વળાંક લાવી. પ્રાચીન ઇતિહાસકાર ઇબ્ન અબ્દ રબ્બિહના વર્ણન પ્રમાણે ઝિરયાબે અરબી કવિ અંતરાની કવિતા ગાઈ. શાસકે ગીતના શબ્દો પોતાનું અપમાન કરતા હોવાનું માન્યું અને તેમને ત્રણ દિવસમાં પ્રદેશ છોડી દેવાનો આદેશ આપ્યો. પ્રસંગના બધા સંજોગો નક્કર રીતે જાણી શકાતા નથી, પરંતુ તે બતાવે છે કે દરબારી કલાકારનું જીવન સત્તાધીશની પ્રસન્નતા પર કેટલું નિર્ભર રહેતું.
ઝિરયાબે અંદાલુસના અમીર અલ-હકમ પ્રથમનો આશ્રય મેળવવાની આશા રાખી. તેઓ સ્પેનના કિનારે પહોંચ્યા ત્યારે જાણવા મળ્યું કે અમીરનું અવસાન થઈ ચૂક્યું છે. પાછા ફરવાનું વિચારી રહ્યા હતા ત્યાં નવા અમીર અબ્દુર્રહમાન બીજાએ આમંત્રણ યથાવત્ રાખ્યું. ઈ.સ. ૮૨૨માં ઝિરયાબ કોર્ડોબા પહોંચ્યા. એક ભટકતા કલાકાર માટે આ નવું જીવન હતું.
અમીર અબ્દુર્રહમાન બીજાએ તેમને માત્ર દરબારમાં ગાવાની તક જ આપી નહોતી, પરંતુ નિયમિત આવક અને નિવાસની વ્યવસ્થા પણ કરી. ઇબ્ન હય્યાનની પરંપરા અનુસાર તેમનું માસિક વેતન બસો સોનાના દીનાર નક્કી થયું હતું; પરિવાર માટે ભથ્થાં અને અન્ય સવલતોનો પણ ઉલ્લેખ છે. મહત્ત્વનું એ છે કે કોર્ડોબામાં મળેલી આ સ્થિરતાએ તેમને માત્ર પોતાની પ્રતિભા પ્રદર્શિત કરવા નહીં, નવી પેઢીને ઘડવાનું કાર્ય કરવા પણ અવકાશ આપ્યો. એક સમયે અજાણી ભૂમિ પર ઊભેલા કલાકાર હવે ત્યાંની સાંસ્કૃતિક સભાઓનું કેન્દ્ર બન્યા.

શિષ્યો અને સંગીતશિક્ષણ
કોર્ડોબામાં અમીર અબ્દુર્રહમાન બીજાના આશ્રયથી ઝિરયાબે વ્યવસ્થિત સંગીતશિક્ષણ વિકસાવ્યું. તેઓ વિદ્યાર્થીનો અવાજ, ઉચ્ચાર અને શ્વાસની શક્તિ ચકાસતા. પહેલાં ગીતના શબ્દો અને તાલ, પછી સરળ ધૂન અને અંતે સ્વરની સૂક્ષ્મતાઓ શીખવતા. સંગીતને માત્ર જન્મજાત પ્રતિભા નહીં, નિયમિત તાલીમથી વિકસતી કળા માનવાની આ પદ્ધતિ તેમનું મહત્ત્વનું પ્રદાન હતું.
તેમના આઠ પુત્રો અને બે પુત્રીઓ સંગીત સાથે સંકળાયેલાં હતાં. પુત્ર ઉબૈદુલ્લાહ નવી સ્વરરચનાઓ કરવામાં કુશળ હતા. ઇબ્ન હય્યાનના વર્ણન પ્રમાણે તેઓ પિતાની રચનામાં પોતાની રીતે ફેરફાર કરતા; ઝિરયાબને શરૂઆતમાં વાંધો હોવા છતાં સારી રજૂઆત જોઈ તેઓ પુત્રના કૌશલ્યને સ્વીકારતા. આ નાનકડો પ્રસંગ સાચા શિક્ષકની એક વિશેષતા બતાવે છે: શિષ્યની નવીનતાને પણ સ્થાન આપવું.
પુત્રીઓ હમદૂના અને ઉલૈયા પણ જાણીતી ગાયિકાઓ બની. દરબારની અનેક મહિલા ગાયિકાઓએ તેમના ગીતો આગામી પેઢી સુધી પહોંચાડ્યાં.
ઝિરયાબ પાસેથી તાલીમ મેળવનારી મુતા અને મસાબીહ જેવી ગાયિકાઓનો ઉલ્લેખ ઇબ્ન હય્યાનના વર્ણનમાં મળે છે. અન્ય પરંપરાઓમાં ગિઝલાન અને હુનૈદા જેવી ગાયિકાઓના નામ પણ નોંધાય છે. ગાયનના અનેક રાગ અને ધૂન મૌખિક રીતે જ આગળ પહોંચતા હોવાથી શિષ્યોની યાદશક્તિ, અભ્યાસ અને ચોક્કસ રજૂઆત અત્યંત જરૂરી હતાં. આ રીતે શિક્ષણ તેમના માટે વ્યક્તિગત સફળતાથી આગળ, પોતાની કળાનો વારસો સાચવવાનું સાધન હતું.

રચનાઓ અને મહત્ત્વનાં કાર્યો
ઝિરયાબનું સૌથી મોટું કાર્ય સંગીતમાં હતું. બગદાદની તાલીમને તેમણે અંદાલુસની સ્થાનિક પરંપરા સાથે જોડી. ‘ઊદ’ નામના તારવાદ્યમાં પાંચમો તાર ઉમેરવાનું અને તાર છેડવા માટે લાકડાની જગ્યાએ મોટા પક્ષીના પીંછામાંથી બનાવેલી મિઝરાબ વાપરવાનું શ્રેય તેમને આપવામાં આવે છે. આ ફેરફારોનો ઉલ્લેખ મધ્યકાલીન વર્ણનોમાં મળે છે, જોકે તેના દરેક તકનીકી પાસાને આધુનિક દસ્તાવેજી પુરાવાથી નિશ્ચિત કરવું શક્ય નથી.
ઊદના ચાર તારોને માનવશરીરના ચાર સ્વભાવ સાથે જોડવાની પ્રાચીન સંગીતવિચારધારા પ્રચલિત હતી. વર્ણનો પ્રમાણે ઝિરયાબે ઉમેરેલા પાંચમા તારને આત્મા અથવા જીવનશક્તિના પ્રતીક તરીકે સમજાવ્યો. આ આજના વિજ્ઞાનનું વર્ણન નથી, પરંતુ તે યુગમાં સંગીતને માત્ર અવાજ નહીં, માનવજીવનની આંતરિક લાગણીઓ સાથે જોડીને જોવાની એક વિચારપદ્ધતિ દર્શાવે છે.
તેમણે ગાયનને ક્રમબદ્ધ બનાવ્યું: શરૂઆતમાં ધીમી અને સરળ રચના, પછી સ્વરવિસ્તાર અને અંતે વધુ લયબદ્ધ ગાયન. તેમનામાં અદ્ભુત સ્મરણશક્તિ હતી. પરંપરાગત ગ્રંથોમાં દસ હજાર ગીતો કંઠસ્થ હોવાનું કહેવાય છે; આ સંખ્યાને ચોક્કસ ગણતરી કરતાં તેમની ખ્યાતિનો સંકેત માનવો યોગ્ય છે. તેમની કેટલીક કાવ્યપંક્તિઓ પછીના સ્રોતોમાં સચવાઈ છે. જોકે ઝિરયાબે પોતે લખેલો કોઈ પ્રમાણિત સંપૂર્ણ સંગીતગ્રંથ ઉપલબ્ધ નથી.
ગાયન સિવાય અરબી સાહિત્ય, ઇતિહાસ, ભૂગોળ અને ખગોળવિદ્યા વિશે પણ ઝિરયાબને સમજ હતી, એવી જૂની નોંધો મળે છે. દરબારી કલાકારની ભૂમિકા ક્યારેક માત્ર મનોરંજન પૂરતી રહેતી નહોતી; શાસક સાથે ઇતિહાસ, કવિતા અને જીવનસંસ્કારની ચર્ચામાં પણ તે ભાગ લેતો. આ વ્યાપક રસને કારણે ઝિરયાબની ઓળખ ગાયકની મર્યાદા વટાવી સાંસ્કૃતિક માર્ગદર્શક તરીકે ઊભરી.

રહેણીકરણીમાં ક્રાંતિ

ઝિરયાબનું યોગદાન માત્ર સંગીત પૂરતું નહોતું.તેઓ પોતાના યુગના ‘ફેશન આઇકોન’અને સામાજિક સુધારક પણ હતા.ઇબ્ન હય્યાન અને અલ-મક્કરીના વર્ણન પ્રમાણે તેણે કોર્ડોબાના રોજિંદા જીવનને પણ નવી સુઘડતા આપી.
• ભોજનનો ક્રમ: બધી વાનગીઓ એક સાથે પીરસવાને બદલે ક્રમમાં પીરસવાની રીત શરૂ કરી. પહેલાં સૂપ, પછી માંસ અને પક્ષીની વાનગીઓ, અને અંતે મીઠાઈ. આજનું "થ્રી-કોર્સ મીલ" આ જ પરંપરાનું સ્વરૂપ ગણાય છે.
• નવી વાનગીઓ: શતાવરી (એસ્પેરેગસ) જેવી શાકભાજીને લોકપ્રિય બનાવી. કેટલીક વાનગીઓ તો તેના નામથી ઓળખાવા લાગી.
• દસ્તરખાનની સંસ્કૃતિ: ભારે ધાતુનાં પાત્રોને બદલે સુંદર કાચના પ્યાલા અને સહેલાઈથી સાફ થાય તેવું ચામડાનું દસ્તરખાન વાપરવાની પ્રથા શરૂ કરી.
• ઋતુ પ્રમાણે વસ્ત્રો: ઉનાળામાં હળવાં સફેદ, વસંતમાં રંગીન રેશમી અને શિયાળામાં ગરમ ઘેરા રંગનાં વસ્ત્રો પહેરવાની ફેશન શરૂ કરી.
• સ્વચ્છતા અને દેખાવ: વાળ કપાળ પર લટકતા રાખવાને બદલે ગોઠવેલી શૈલી, શરીરની દુર્ગંધ દૂર કરવાના ઉપાયો અને દાંત સાફ કરવાની સુગંધી સામગ્રી લોકપ્રિય બનાવી.

ઇસ્લામી સભ્યતામાં પ્રદાન

ઝિરયાબ ધાર્મિક કાયદાના વિદ્વાન કે ધર્મશાસ્ત્રના લેખક તરીકે જાણીતા નહોતા. તેમનું પ્રદાન ઇસ્લામી જગતના સાંસ્કૃતિક જીવનમાં હતું. તેમણે બગદાદની સંગીતવિદ્યા અને સૌંદર્યબોધને અંદલુસ સુધી પહોંચાડ્યો. આ યુગનો ઇતિહાસ બતાવે છે કે મુસ્લિમ સમાજમાં જ્ઞાન, સ્થાપત્ય, કાવ્ય અને કલાની પ્રવૃત્તિઓ પણ વિકસતી હતી; સંગીત વિશે ધાર્મિક વિદ્વાનોના મતભેદ હોવા છતાં વિવિધ દરબારોમાં તેને આશ્રય મળતો હતો.
તે સમયમાં બગદાદમાં અબ્બાસીઓ અને કોર્ડોબામાં ઉમય્યાઓનાં અલગ રાજકીય કેન્દ્રો હતાં. છતાં કલાકારો, પુસ્તકો, વાદ્યો અને વિચારોની મુસાફરી બંધ થઈ નહોતી. ઝિરયાબ આ સીમાપાર સાંસ્કૃતિક સંવાદનું સચોટ ઉદાહરણ છે. રાજકીય સ્પર્ધા વચ્ચે પણ જ્ઞાન અને કલાનું આદાનપ્રદાન થતું રહે, તો આખી સભ્યતા સમૃદ્ધ બને છે.
તેમના જીવનમાં એક મોટો સંદેશ છુપાયેલો છે: જ્ઞાન માત્ર પ્રાપ્ત કરવું પૂરતું નથી, તેને શીખવવું અને બીજા સમાજ સાથે વહેંચવું પણ આવશ્યક છે. ઝિરયાબે પોતાના શિષ્યો અને સંતાનો દ્વારા આ કાર્ય કર્યું.

વિશ્વસંસ્કૃતિમાં પ્રદાન

અંદાલુસમાં ઝિરયાબ પહેલાં પણ સંગીત હતું. પરંતુ તેમના આગમનથી પૂર્વીય અને સ્થાનિક સંગીતપરંપરાઓ વચ્ચે આદાનપ્રદાનને નવી ગતિ મળી. ઇબ્ન ખલદૂને ‘મુકદ્દિમા’માં અંદાલુસી સંગીતના વિકાસમાં તેમની ભૂમિકા યાદ કરી છે. બાદમાં આ પ્રદેશની વિવિધ સંગીતપરંપરાઓ ઉત્તર આફ્રિકામાં વિકસતી રહી; આજે મોરોક્કો, અલ્જીરિયા અને ટ્યુનિશિયામાં તેમનો સાંસ્કૃતિક વારસો યાદ કરવામાં આવે છે.
યુરોપીય સંગીતના ઇતિહાસમાં પણ અંદાલુસનો મહત્ત્વનો ભાગ છે. જોકે આધુનિક ગિટારના કે અંદાલુસી ‘નૌબા’ની તમામ રચનાઓના સીધા શોધક કહેવું ઐતિહાસિક રીતે યોગ્ય નથી. સાચું મહત્ત્વ વધુ ઊંડું છે: અલગ પ્રદેશોના કલાકારોને જોડતા સાંસ્કૃતિક પ્રવાહમાં ઝિરયાબ એક પ્રભાવશાળી કડી બન્યા. તેમણે સાબિત કર્યું કે સંસ્કૃતિ કોઈ એક સમાજની બંધ મિલકત નહીં, પણ મળવા અને શીખવાથી સમૃદ્ધ થતો જીવંત વારસો છે.

અવસાન
ઝિરયાબનું અવસાન કોર્ડોબામાં થયું. ચોક્કસ વર્ષ અંગે ઐતિહાસિક મતભેદ છે. તુર્કીની વિદ્વત્તાપૂર્ણ ‘ટીડીએવી ઇસ્લામ અન્સિક્લોપેડિસી’ ઈ.સ. ૮૫૨ (૨૩૮ હિજરી) જણાવે છે, જ્યારે કેટલાક સંશોધનોમાં ઈ.સ. ૮૫૭ (૨૪૨ હિજરી) મળે છે. તેમની મૃત્યુતારીખ કરતાં વધુ સ્પષ્ટ તેમનો શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રભાવ છે, જે જીવનકાળ પછી પણ ટકી રહ્યો.
ઉપસંહાર
બગદાદની પ્રસિદ્ધિ, કૈરવાનનો આઘાત અને કોર્ડોબામાં મળેલું સન્માન—ઝિરયાબની યાત્રા સીધી સફળતાની વાર્તા નહોતી. તેમાં અનિશ્ચિતતા હતી, અપમાન હતું અને નવી શરૂઆત કરવાની હિંમત હતી. તેમણે વિરોધનો જવાબ માત્ર ફરિયાદથી નહીં, સતત સર્જન અને શિક્ષણથી આપ્યો.
તેમનું જીવન એ પણ સમજાવે છે કે સભ્યતાનો વિકાસ માત્ર સૈન્યવિજયોથી કે ભવ્ય ઇમારતોથી થતો નથી. જ્ઞાન, સાહિત્ય, સંગીત, શિક્ષણ અને સંસ્કારપૂર્ણ જીવન પણ સભ્યતાને સમૃદ્ધ બનાવે છે.
ઝિરયાબે કોઈ સામ્રાજ્ય જીત્યું નહોતું, પરંતુ તેમણે લોકોનાં હૃદયમાં સ્થાન મેળવ્યું હતું.રાજાઓનાં સામ્રાજ્યો સમયની સાથે વિલીન થઈ જાય છે, પરંતુ સર્જનશીલ માણસે પ્રગટાવેલો સંસ્કૃતિનો દીપક સદીઓ સુધી પ્રકાશ આપતો રહે છે.

(ગુજરાત ટુડે , તા. 18-10-2026, Sunday)

1 જૂન, 2026

મહાન અરબી ઇતિહાસકાર અને વંશાવળીશાસ્ત્રી : હિશામ ઇબ્ન અલ-કલ્બી

પરિચય


ઇસ્લામી સભ્યતાના સુવર્ણ યુગમાં અનેક એવા વિદ્વાન થયા જેમણે પોતાની અથક સાધના અને અસાધારણ પ્રતિભાથી જ્ઞાનના ભંડારને સમૃદ્ધ કર્યો. આ જ મહાન વિભૂતિઓમાં હિશામ ઇબ્ન અલ-કલ્બીનું નામ અત્યંત આદર સાથે લેવામાં આવે છે. તેઓ પોતાના યુગના સર્વશ્રેષ્ઠ ઇતિહાસકાર, વંશાવળીશાસ્ત્રી (નસબશનાસ), પુરાતત્ત્વવિદ અને ઇસ્લામ-પૂર્વ અરબી સંસ્કૃતિના અનન્ય સંરક્ષક હતા. તેમનું યોગદાન માત્ર અરબી અને ઇસ્લામી સભ્યતા માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ સભ્યતા માટે અમૂલ્ય છે.
તેમણે એ સમયની એવી પરંપરાઓ, કથાઓ અને ઐતિહાસિક માહિતી સંકલિત કરી જે મોટાભાગે મૌખિક સ્વરૂપમાં જ જીવંત હતી. જો તેમનું કાર્ય ન હોત, તો પ્રાચીન અરબ ઇતિહાસનો મોટો ભાગ કદાચ સદાકાળ માટે લુપ્ત થઈ ગયો હોત.

જન્મ અને પ્રારંભિક જીવન

હિશામ ઇબ્ન અલ-કલ્બીનો જન્મ લગભગ 120 હિજરી (737-38 ઈસવી)માં ઇરાકના પ્રસિદ્ધ શહેર કૂફામાં થયો હતો. તેમનું પૂરું નામ અબૂ અલ-મુન્ઝિર હિશામ ઇબ્ન મુહમ્મદ ઇબ્ન અલ-સાઇબ અલ-કલ્બી હતું. તેઓ યમની મૂળની પ્રતિષ્ઠિત બનૂ કલ્બ જનજાતિથી સંબંધ ધરાવતા હતા. તેમના પિતા મુહમ્મદ ઇબ્ન અલ-સાઇબ અલ-કલ્બી (મૃત્યુ: 146 હિજરી)પોતે એક વિદ્વાન ઇતિહાસકાર અને કુરઆનના મુફસ્સીર (વ્યાખ્યા કરનાર) અને વંશાવલીના નિષ્ણાંત હતા. હિશામે પ્રારંભિક શિક્ષણ પોતાના પિતા પાસેથી મેળવ્યું અને મૌખિક અહેવાલો તેમજ વંશાવળીના કાયદાઓ શીખ્યા.
Encyclopaedia of Islam (Brill) અનુસાર, હિશામે પિતાની અમૂલ્ય પાંડુલિપિઓ/હસ્તપ્રતો તથા મૌખિક પરંપરાઓને સુવ્યવસ્થિત રૂપમાં સંકલિત કરી. કૂફા તે સમયમાં જ્ઞાન અને સંસ્કૃતિનું એક મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. અહીં હિશામે ઇસ્લામ-પૂર્વ અરબી જનજાતિઓ, તેમની વંશાવલીઓ, મૂર્તિપૂજાની પરંપરાઓ અને પ્રાચીન અરબી ઇતિહાસનો ગહન અભ્યાસ કર્યો.

વ્યક્તિત્વ અને વિદ્વત્તા

હિશામ ઇબ્ન અલ-કલ્બીની વિદ્વત્તા બહુઆયામી હતી. ઇબ્ન અલ-નદીમે પોતાની પ્રસિદ્ધ ગ્રંથ-સૂચિ "કિતાબ અલ-ફિહરિસ્ત" (377 હિજરી)માં હિશામની 150થી વધુ રચનાઓનું વર્ણન કર્યું છે. યાકૂત અલ-હમવીએ પોતાની કૃત્તિ "મુજમ અલ-ઉદબા"માં લખ્યું છે કે હિશામ પાસે સ્મરણશક્તિ એટલી અદ્ભુત હતી કે તેઓ હજારો વંશાવલીઓ અને ઐતિહાસિક કથાઓ કંઠસ્થ રાખતા હતા. તેઓ અરબી ભાષા, સાહિત્ય, ઇતિહાસ, વંશાવળી, ખગોળશાસ્ત્ર,ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પુરાતત્ત્વ — આ બધી વિદ્યાઓમાં નિષ્ણાત હતા.

મુખ્ય રચનાઓ અને તેમનું મહત્ત્વ

૧.કિતાબ અલ-અસ્નામ — મૂર્તિઓનું પુસ્તક
આ હિશામની સૌથી પ્રસિદ્ધ અને મહત્ત્વપૂર્ણ રચના છે. તેમાં તેમણે ઇસ્લામના ઉદય પહેલાં અરબી પ્રાયદ્વીપમાં પ્રચલિત મૂર્તિપૂજા, દેવી-દેવતાઓ અને ધાર્મિક રીતરિવાજોનું સૂક્ષ્મ વિશ્લેષણ કર્યું છે. દરેક જનજાતિના પ્રિય દેવતા, તેમની પૂજાપદ્ધતિ, કાબા સાથે તેમનો સંબંધ — આ બધું આ ગ્રંથમાં વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. લાત (Al-Lat), ઉઝ્ઝા (Al-Uzza), અને મનાત (Manat) જેવી મૂર્તિઓની ઉત્પત્તિ અને કબીલાઓ સાથે તેમના સંબંધોને હિશામે જે રીતે આલેખ્યા છે, તે ધર્મોના તુલનાત્મક અભ્યાસ માટે આજે પણ પાયાનો દસ્તાવેજ ગણાય છે.આધુનિક પુરાતત્ત્વવિદો અને ધર્મશાસ્ત્રીઓ આજે પણ આ ગ્રંથનો સંદર્ભ તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
૨.જમ્હરત અલ-નસબ — વંશાવલીઓનું મહાગ્રંથ
વંશાવળીશાસ્ત્ર (Genealogy) પર તેમનો સૌથી વિશાળ અને મહત્ત્વાકાંક્ષી ગ્રંથ. તેમાં તેમણે અરબી જનજાતિઓની સંપૂર્ણ વંશાવલીઓનું સુવ્યવસ્થિત સંકલન કર્યું. Brill Encyclopaedia of Islam અનુસાર, આ ગ્રંથ પછીના તમામ નસબ-વિશેષજ્ઞો માટે આધારભૂત સ્ત્રોત બન્યો. તેના દ્વારા આપણે આજે અરબી જનજાતિઓની ઉત્પત્તિ, સ્થળાંતર અને પરસ્પર સંબંધોને સમજી શકીએ છીએ.
૩.નસબ અલ-ખૈલ — ઘોડાઓની વંશાવળી
આ ગ્રંથ એક અનોખા વિષય પર આધારિત છે. તેમાં હિશામે અરબી પ્રસિદ્ધ ઘોડાની જાતિઓ, તેમના માલિકો અને તેમની વંશપરંપરાઓનું વર્ણન કર્યું છે. અરબી સંસ્કૃતિમાં અશ્વપાલનનું જે વિશેષ સ્થાન હતું, તેનું આ ગ્રંથ અમૂલ્ય પુરાવો છે અને અરબી પશુપાલન ઇતિહાસના અભ્યાસની દૃષ્ટિએ આજે પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
૪.કિતાબ અલ-મલૂકીન — રાજાઓનો ઇતિહાસ
આ ગ્રંથમાં તેમણે પ્રાચીન અરબી, યમન (સબા અને હિમ્યર), લખમી રાજાઓ અને અન્ય પૂર્વ-ઇસ્લામી શાસકોનો વિસ્તૃત ઇતિહાસ લખ્યો. ઉપરાંત, તેમની રચના "મુખ્તલિફ અલ-કબાઇલ વ મુઅતલિફુહા"માં તેમણે એવી અરબી જનજાતિઓનું વર્ણન આપ્યું છે જેમનાં નામ એકસરખાં લાગે છે પરંતુ હકીકતમાં ભિન્ન છે — ભાષા, ઇતિહાસ અને જનજાતીય ઓળખની દૃષ્ટિએ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ રચના.

વિશ્વ સંસ્કૃતિમાં યોગદાન

હિશામ ઇબ્ન અલ-કલ્બીનું યોગદાન માત્ર અરબી અથવા ઇસ્લામી દુનિયા સુધી સીમિત નથી — તેમનું કાર્ય વિશ્વ સભ્યતાની સામૂહિક ધરોહર છે. તેમના યોગદાનના પાંચ મુખ્ય આયામ આ પ્રમાણે છે:
૧. મૌખિકમાંથી લિખિત જ્ઞાન: તેમણે તે મૌખિક જ્ઞાનપરંપરાને લિખિત સ્વરૂપ આપ્યું જે પેઢીઓથી ચાલી આવી હતી અને લુપ્ત થવાની કગાર પર હતી. તેમના વિના ઇસ્લામ પહેલાંની અરબી સભ્યતાનું એટલું વિસ્તૃત અને પ્રામાણિક ચિત્ર શક્ય નહોતું.
૨. તુલનાત્મક ધર્મશાસ્ત્રનો આધાર: તેમની "કિતાબ અલ-અસ્નામ" ધર્મના તુલનાત્મક અભ્યાસનો એક આધારસ્તંભ બની ગઈ. આધુનિક પુરાતત્ત્વવિદો અને ધર્મશાસ્ત્રીઓ આજે પણ આ ગ્રંથનો સંદર્ભ તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
૩. પછીના ઇતિહાસકારોને આધાર: અલ-તબરીની વિશાળ "તારીખ અલ-રુસુલ વલ-મુલૂક"માં હિશામનો વારંવાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. અલ-મસઉદી, અબૂ અલ-ફરજ અલ-ઇસ્ફહાની જેવા મહાન વિદ્વાનોએ તેમના કાર્યને પોતાના સંશોધનનો આધાર બનાવ્યો.
૪. સામાજિક ન્યાયનું સાધન: અરબી સમાજમાં વંશાવળીનું જે કેન્દ્રિય મહત્ત્વ હતું, તેને ધ્યાનમાં લઈને તેમના ગ્રંથો સામાજિક ન્યાય અને ઓળખ-પ્રમાણના આધાર બન્યા. વંશાવળી દ્વારા સંપત્તિ, લગ્ન અને નાગરિક ઓળખ સંબંધિત વિવાદોનો નિકાલ કરવામાં આવતો હતો.
૫. ઐતિહાસિક આલોચના-પદ્ધતિ: તેમની સંશોધન-પ્રક્રિયા — જેમાં મૌખિક સાક્ષીઓ , શિલાલેખો અને જનજાતીય સ્મૃતિઓનું તુલનાત્મક વિશ્લેષણ કરીને નિષ્કર્ષ કાઢવામાં આવતો હતો — આધુનિક ઇતિહાસ-લેખનના નજીક હતી.

બીજા વિદ્વાનોની દૃષ્ટિમાં

ઇબ્ન અલ-નદીમે "અલ-ફિહરિસ્ત"માં હિશામને તેમના કાળના સર્વોચ્ચ વંશાવળીશાસ્ત્રી અને ઇતિહાસકાર ગણાવ્યા. યાકૂત અલ-હમવીએ તેમના જ્ઞાનની ઊંડાઈ પર આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું. Brill Encyclopaedia of Islam માં W. Atallah દ્વારા લખાયેલ લેખમાં કહ્યું છે કે હિશામ અરબી ઇતિહાસ-લેખનની પરંપરામાં એક કેન્દ્રિય વ્યક્તિત્વ હતા, અને તેમના વિના ઇસ્લામ-પૂર્વ અરબી સભ્યતાનું પુનર્નિર્માણ અશક્ય હતું. આધુનિક પ્રાચ્યવિદો (Orientalists) જેમ કે ગોલ્ડઝીહર અને વેલહાઉઝને પણ તેમના કાર્યની અસાધારણ ઐતિહાસિક ઉપયોગિતાને સ્વીકારી છે.

નિધન

હિશામ ઇબ્ન અલ-કલ્બીનું નિધન લગભગ 204-206 હિજરી (819-821 ઈસવી) વચ્ચે અબ્બાસી ખિલાફત દરમિયાન થયું હતું. તેમનું આખું જીવન જ્ઞાનની સેવામાં સમર્પિત રહ્યું. કૂફામાં જન્મ લઈને તેમણે જે જ્ઞાનયાત્રા શરૂ કરી, તે તેમના મૃત્યુના હજારો વર્ષો પછી પણ જીવંત છે.

નિષ્કર્ષ

હિશામ ઇબ્ન અલ-કલ્બી માત્ર એક ઇતિહાસકાર નહોતા — તેઓ એક સંસ્કૃતિના સંરક્ષક હતા. તેમણે તે અરબી વિશ્વનું ચિત્ર સુરક્ષિત રાખ્યું જે ઇસ્લામના પ્રકાશમાં રૂપાંતરિત થઈ રહ્યું હતું. તેમની રચનાઓ આજે પણ અરબી ભાષા, ધર્મ, નૃતત્ત્વશાસ્ત્ર અને ઇતિહાસના સંશોધકો માટે પ્રથમ આશ્રય છે. વિશ્વ સંસ્કૃતિના ઇતિહાસમાં એવા વિદ્વાનો વિરલ હોય છે જે પોતાના જીવનકાળમાં એક લુપ્તપ્રાય વિશ્વને શબ્દોમાં જીવિત રાખી શકે. હિશામ ઇબ્ન અલ-કલ્બી એ જ અમર વિભૂતિઓમાંના એક હતા જેમના પર માનવજાત ગર્વ કરે છે.

#GujaratToday #gujaratiencyclopedia #encyclopediaofislam #ersaeedshaikh #greatmuslim #IslamicScholar #islamichistorian #islam #hishamalkalbi

ગુજરાત ટુડે પ્રકાશન તારીખ 31-05-2026 , Sunday

14 મે, 2025

શાયરે રસુલલ્લાહ : હઝરત હસ્સાન બિન સાબિત (રદીઅલ્લાહુ અનહુ)



હઝરત હસ્સાન રદી.બિન સાબિત બિન અલ મુન્ઝીર બિન હરામ પ્રસિદ્ધ અને પ્રતિષ્ઠિત સહાબી અને કવિ હતા,એમણે નબી ﷺ ની સ્તુતિ કાવ્યો કહ્યા અને કાફીરો વિરુદ્ધ શાયરી કરી, ઇસ્લામી વિચાર ધારાને પોતાની કવિતામાં રજૂ કરી તેથી તેઓ ‘શાયરે રસુલલ્લાહ ’ તરીકે પણ ઓળખાય છે.એમની કુનિયત અબુ અબ્દુર્રહ્માન કે અબુ વલીદ હતી.

હ હસ્સાન બિન સાબિત રદી નો જન્મ મદીનામાં આશરે ઇસ ૫૬૨-૫૬૩માં થયો હોવાનું મનાય છે.આમ તેઓ રસુલલ્લાહ ﷺ થી સાતેક વર્ષ મોટા હતા.તેઓ બનું નજ્જારના ખઝરજ કબીલાથી સંબંધ ધરાવતા હતા.એમના પિતા એમના કબીલાના આગેવાનો અને પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓમાંથી એક હતા.એમની માતાનું નામ ફરીઅહ બિંતે ખાલિદ બિન ખુનેસ અને અલ ઝહબીના મતાનુસાર ફરીઅહ બિંતે ખુનેસ હતું.તેઓ પણ ખઝરજ કબીલાથી જ સંબંધ ધરાવતા હતા.હ હસ્સાન રદી ૧૨૦ વર્ષ માંથી ૬૦ વર્ષ અજ્ઞાનતામાં અને ૬૦ વર્ષ ઇસ્લામી જીવન જીવ્યા. એમણે ક્યારે ઇસ્લામ સ્વીકાર્યું એમાં ઈતિહાસકારોમાં મતભેદ છે પરંતુ આ નિશ્ચિત છે કે એમના ભાઈ હ ઓસ રદી પ્રારંભિક ઇસ્લામ સ્વીકારનારાઓમાંથી એક હતા અને રસુલાલ્લાહ ﷺ એ એમને હિજરત પછી હ ઉસ્માન બિન અફ્ફાન રદી સાથે ભાઈબંધી કરાવી હતી.ઇસ્લામ સ્વીકાર્યું એ પહેલા પણ હ હસ્સાન રદી કવિતાઓ લખતા હતા અને જયારે કબીલાઓ વચ્ચે યુદ્ધ થતું ત્યારે તેઓ પોતાના કબીલા ખઝરજ તરફથી શૌર્ય ગીતો લલકારતા અને શત્રુઓનો ઉપહાસ કરતા.તેઓ ગસ્સાની રાજાઓના દરબારમાં પણ ઉપસ્થિત થઇ શૌર્ય ગીતો અને એમના સ્તુતિ કાવ્યો ગાતા હતા.એમની કવિતામાં વાક્પટુતા અને પ્રવાહિતા હતી.

ઇસ્લામ સ્વીકાર્યા પછી એમણે પોતાની વૃદ્ધાવસ્થા ને લીધે કોઈ યુધ્ધમાં ભાગ લીધો નહતો પરંતુ તેઓ પોતાની કવિતા અને વાક્પટુતાથી શત્રુઓનો ઉપહાસ કરી હતોત્સાહિત કરી દેતા હતા.આ બાબતે ઘણી સહીહ હદીસો ઉપસ્થિત છે.તેઓ તલવારને બદલે જીભથી જેહાદ કરતા હતા.તેઓ રસુલલ્લાહ ﷺ ની પ્રશંસામાં સ્તુતિ કાવ્યો (નાં’ત શરીફ) કહેતા.મસ્જીદે નબવીમાં તેઓ મીમ્બર પર બેસતા અને નબી ﷺ એમની સામે નીચે સહાબા કીરામ સાથે બેસી એમની ના’તશરીફ સાંભળતાં.એક દિવસ આ રીતે જ હ હસ્સાન રદી સ્તુતિ કાવ્ય પઢી રહ્યા હતા ત્યારે નબી ﷺ એ એમની કવિતાથી પ્રભાવિત થઈને દુઆ ફરમાવી : અય અલ્લાહ! તું જીબરીલ અમીનથી આની (હસ્સાન) ની મદદ કર!

હિસ ૫ માં મુરીસીના ગઝ્વાથી પાછા વળતી વખતે હ આયશા રદી પોતાના ખોવાયેલા હારને શોધવામાં રહ્યા અને કાફલો રવાના થઇ ગયો.એક સહાબી રદી કે જેમનું કામ આ હતું કે કાફલો રવાના થઇ જાય તો સૌથી છેલ્લે આવતા હતા કે કોઈ વસ્તુ રહી જાય તો લઇ લે.હ આયશા રદી ને એમણે જોયા તો પોતાના ઊંટ પર બેસાડી પોતે ઊંટ ની ડોર પકડી ચાલતા આવ્યા.આ બાજુ અબ્દુલ્લાહ બિન ઉબાઈ અને બીજા મુનાફીકો તથા કેટલાક લોકો કે જેમાં હ હસ્સાન રદી,મસ્તહ બિન અસાસા રદી.અને હમનહ બિંતે જહશ રદી.પણ હતા - અબ્દુલ્લાહ બિન ઉબઇની વાતોમાં આવી હ આયશા રદી પર તહોમત લગાવી બેઠા.જયારે કુરઆનમાં અલ્લાહ તા’લાએ હ આયશા રદી.ની નિર્દોષતા જાહેર કરતી આયતો અવતરિત કરી તો રસુલલ્લાહ ﷺ એ તહોમત લગાવનારાઓ પર હદ જારી કરી અને એમના પર કોડા વરસાવવામાં આવ્યા.જોકે હ હસ્સાન રદી હ આયશા રદી પર તહોમત લગાવનારાઓમાંથી એક હતા તેમ છતાં પણ જો કોઈ એમની સામે હ હસ્સાન રદી વિષે ખોટું કહેતું તો તેઓ એમ કરવાથી મના કરી દેતા અને કહેતા કે તેઓ (હ હસ્સાને) રસુલલ્લાહ ﷺ તરફથી કુફ્ફારને જવાબ આપતા અને આપનો બચાવ કરતા હતા તેથી એમને ખરું ખોટું ન કહો.હ હસ્સાન રદી એ પોતાના એક કાવ્યમાં હ આયશા રદી ની માફી માગી હતી.

હિસ ૯ માં બનું તમીમનું એક પ્રતિનિધિમંડળ આવ્યું જેમાં ઝબરકાન બિન બદરે પોતાના સમૂદાયની શ્રેષ્ઠતા બાબતે કેટલીક કાવ્ય પંક્તિઓ લલકારી,હુઝુર ﷺ એ હ હસ્સાન રદી ને આદેશ આપ્યો કે તમે આનો જવાબ આપો ,એમણે એજ રદીફ –કાફિયામાં એને જબરજસ્ત જવાબ આપ્યો.હિસ ૧૧મા હુઝુર ﷺ નું જાહેરી દુનિયાથી અવસાન થયું.બધા જ સહાબા અને એહલે બય્ત માટે આ ગમનાક ઘટના હતી, એ વખતે હ હસ્સાન રદી એ આપની શાનમાં દર્દભર્યા મરશીયા કહ્યાં જે ઇબ્ન સા’દ એ તબકાતમાં રજૂ કર્યા છે.તેઓ મસ્જિદે નબવીમાં કવિતાઓ કહેતા.એક વખત હ ઉમર રદી એ એમને શાયરી કરતા રોકી દીધા કે મસ્જીદમાં યોગ્ય નથી એના જવાબમાં હ હસ્સાન રદી એ કહ્યું હતું કે તમે જાણો છો કે તમારાથી શ્રેષ્ઠ વ્યક્તિ (રસુલલ્લાહ ﷺ) ની સામે હું કાવ્યો કહેતો હતો.હ ઉમર રદી એ કોઈ વિરોધ ના કર્યો અને ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.
નબી કરીમ ﷺ પછી હ અબુ બક્ર સિદ્દીક રદી અને હ ઉમર રદી પણ હ હસ્સાન ને ઇજ્જતથી જોતા અને એમની સાથે પ્રતિષ્ઠાભર્યો વ્યવહાર કરતા.એમને માલે ગનીમતમાંથી ભાગ પણ આપતા.હ ઉમર બિન ખત્તાબ રદી એ તો એમને કાઝી એ શરઅ (શરીઅત મુજબ ન્યાય આપનાર ન્યાયધીશ) બનાવ્યા હતા.હ ઉમર રદી ના ખિલાફત કાળમાં જ હ હસ્સાન રદી ની દ્રષ્ટિ ચાલી ગઈ હતી.

હ હસ્સાન રદી ના જીવન ચારિત્ર્યમાં શાયરી /કવિતા એક અભિન્ન અંગ છે.શેર અને શાયરી આરબોના લોહીમાં વહે છે એવું કહેવાતું હતું.આરબોનું વાક્ચાતુર્ય એમની જીભ અને ભાષામાં ટપકતું હતું.હ હસ્સાન રદી પોતે તો સારા કવિ હતા આ ઉપરાંત એમના દાદા,પિતા,પોતે,એમના પુત્ર અબ્દુર રહમાન પણ સારા કવિઓ હતા.આ શાયરોમાં કેટલાંક ‘અસહાબે મુઝેહ્બાત’ ના નામે પ્રસિદ્ધ છે , મુઝેહ્બાત ઝહબમાંથી નીકળ્યું છે જેનો અર્થ થાય છે ‘સોનેરી’.કેમ કે કેટલાક શાયરોના શ્રેષ્ઠ શેર સોના ના ઢોળ થી લખવામાં આવતા હતા તેથી એમણે મુઝેહ્બા કહેવાતા. હ હસ્સાન રદી નું શેર પણ સોને મઢેલું હતું.
એ વખતે ગ્રામીણ અને શહેરી શાયરો જેવા બે વિભાગ હતા.મોટા ભાગના કવિઓ ગ્રામ્ય વિસ્તારોથી સંબંધ ધરાવતા હતા .હ હસ્સાન રદી શહેરી કવિઓમાં અગ્ર સ્થાન ધરાવતા હતા.

હ હસ્સાન રદી.ની પત્ની નું નામ સીરીન હતું, જે હુઝુર ﷺ ની પુનીત પત્ની હ મારિયા કીબ્તીયા રદી.ના બહેન હતા.હ સીરીનથી એમને એક પુત્ર અબ્દુર રહમાન રદી. થયો હતો.

હ હસ્સાન રદી એ કેટલીક હદીસો પણ રિવાયત કરી છે.
હ હસ્સાન રદી ની ઇસ્લામી શાયરીનો વિષય ધર્મનો બચાવ કે કુફ્ફારનો ઉપહાસ છે.એમણે કાફીરોના ઉપહાસ કાવ્યો ઘણા લખ્યા છે એમ છતાં પણ એમની કવિતામાં અભદ્રતા કે અશ્લીલતા જરાય નથી ,એમના ઉપહાસ માં પણ જબરજસ્ત તાર્કિક દલીલો રહેતી.

એમનું કાવ્ય સંગ્રહ ‘દિવાન એ હસ્સાન બિન સાબિત રદી’ સૌ પ્રથમ મુહમ્મદ ઇબ્ન હબીબે (મૃત્યુ.૨૪૫/૮૬૦) માં સંપાદન કર્યું હતું.આ દિવાન ભારત અને ટ્યુનીશીયા માં ૧૮૬૪માં પ્રકાશિત થઇ ચુક્યું છે .અંગ્રેજી ભાષામાં પણ એના અનુવાદ થઇ ચુક્યા છે.અરબીમાં અબ્દુર રહમાન અલ બરકુકીએ એનું વિવેચન લખ્યું છે જે ઘણો પ્રસિદ્ધ છે. 

 (ગુજરાત ટુડે પ્રકાશન તારીખ ૧૧-૦૫-૨૦૨૫,રવિવાર)