બે પુરસ્કાર, બે સંઘર્ષ અને માનવ અધિકારો સામે ઊભેલા પ્રશ્નો

 

નવી પિલ્લઈથી ઉમર ખાલિદ સુધી : ન્યાય, માનવતા અને રાજ્યસત્તાની મર્યાદાઓ

એક તરફ વિશ્વનો સર્વોચ્ચ શાંતિ પુરસ્કાર મેળવનાર ૮૫ વર્ષીય મહિલા છે, જેણે રંગભેદથી લઈને નરસંહાર સુધીના અન્યાયો સામે કાયદાની મદદથી સંઘર્ષ કર્યો છે. બીજી તરફ ભારતનો યુવાન સામાજિક કાર્યકર છે, જે છ વર્ષથી જેલમાં છે અને જેને માનવ અધિકારોના રક્ષણ માટે આંતરરાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર મળ્યો છે. બંનેની ઉંમર, પરિસ્થિતિ અને કાર્યક્ષેત્ર જુદાં છે, પરંતુ બંને સાથે માનવ અધિકારો અને ન્યાયનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન જોડાયેલો છે.

૯ ઑક્ટોબર, ૨૦૨૬ના રોજ નૉર્વેજિયન નોબેલ સમિતિએ દક્ષિણ આફ્રિકાનાં ભારતીય મૂળનાં કાયદાશાસ્ત્રી નવનિતમ ‘નવી’ પિલ્લઈને (Navanethem Navi Pillay) નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર આપવાની જાહેરાત કરી. તેના એક દિવસ પહેલાં આયર્લેન્ડના ડબ્લિનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર સંગઠન ‘ફ્રન્ટ લાઇન ડિફેન્ડર્સ’એ ભારતના ઉમર ખાલિદને માનવ અધિકાર રક્ષક પુરસ્કારથી સન્માનિત કર્યા.

આ બંને સન્માનો માત્ર બે વ્યક્તિઓની સિદ્ધિઓ નથી. એ આપણને વિચારવા મજબૂર કરે છે કે જ્યારે ન્યાય મેળવવાનો સંઘર્ષ રાજ્યસત્તા સાથે ટકરાય છે, ત્યારે વ્યક્તિના મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કેવી રીતે થવું જોઈએ?

રંગભેદની ધરતી પરથી ન્યાયના સર્વોચ્ચ મંચ સુધી

નવી પિલ્લઈનો જન્મ ૨૩ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૧ના રોજ દક્ષિણ આફ્રિકાના ડરબન શહેરમાં ભારતીય તમિળ મૂળના સામાન્ય પરિવારમાં થયો હતો. એ સમયે દક્ષિણ આફ્રિકામાં રંગભેદની અમાનવીય વ્યવસ્થા હતી. અશ્વેત અને ભારતીય મૂળના નાગરિકો માટે શિક્ષણ, રોજગાર અને જાહેર જીવનમાં અનેક પ્રતિબંધો હતા.

આવી પરિસ્થિતિમાં કાયદાનો અભ્યાસ કરીને વકીલ બનવું પણ સરળ નહોતું. પિલ્લઈએ ૧૯૬૭માં પોતાની વકીલાતની પેઢી શરૂ કરી. તેમણે રંગભેદનો વિરોધ કરનારા કાર્યકરો અને રાજકીય કેદીઓના અધિકારો માટે લડત ચલાવી. તેમની કાનૂની કારકિર્દી સાથે નેલ્સન મંડેલાના અધિકારોનું રક્ષણ પણ સંકળાયેલું રહ્યું.

૧૯૯૫માં તેઓ દક્ષિણ આફ્રિકાની ઉચ્ચ અદાલતમાં ન્યાયાધીશ બન્યાં. ત્યારબાદ રવાન્ડાના નરસંહારના ગુનાઓની તપાસ માટે રચાયેલી આંતરરાષ્ટ્રીય ફોજદારી ન્યાયપંચમાં તેમણે ઐતિહાસિક ભૂમિકા ભજવી.

રવાન્ડામાં ૧૯૯૪ દરમિયાન થયેલા નરસંહારમાં આશરે આઠ લાખ લોકો માર્યા ગયા હતા. આ ગુનાઓની ન્યાયિક તપાસ દરમિયાન બળાત્કાર અને જાતીય હિંસાનો ઉપયોગ નરસંહારના સાધન તરીકે થઈ શકે છે, એ કાનૂની સિદ્ધાંત સ્થાપિત કરવામાં પિલ્લઈનું મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન રહ્યું. આ નિર્ણયથી આંતરરાષ્ટ્રીય ફોજદારી કાયદાના વિકાસને નવી દિશા મળી.

પિલ્લઈ આંતરરાષ્ટ્રીય ફોજદારી અદાલતનાં ન્યાયાધીશ બન્યાં અને ૨૦૦૮થી ૨૦૧૪ દરમિયાન સંયુક્ત રાષ્ટ્રનાં માનવ અધિકાર ઉચ્ચાયુક્ત તરીકે કાર્ય કર્યું. આજે તેઓ મ્યાનમાર સામેના રોહિંગ્યા નરસંહાર સંબંધિત કેસમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યાય અદાલતમાં વિશેષ ન્યાયાધીશ તરીકે સેવા આપી રહ્યાં છે.

આમ, તેમણે પોતાના જીવનનાં લગભગ છ દાયકાં માનવ અધિકારો અને આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યાય માટે સમર્પિત કર્યાં છે.

ગાઝાનો નરસંહાર : પિલ્લઈનો અવાજ કેમ મહત્ત્વપૂર્ણ બન્યો?

નવી પિલ્લઈનું તાજેતરનું અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ કાર્ય ગાઝામાં ઇઝરાયેલની લશ્કરી કાર્યવાહી અંગેની તપાસ છે.

૭ ઑક્ટોબર, ૨૦૨૩ના રોજ હમાસના હુમલામાં ઇઝરાયેલના આશરે ૧,૨૦૦ લોકો માર્યા ગયા અને અનેક લોકોને બંધક બનાવવામાં આવ્યા. આ હુમલા બાદ ઇઝરાયેલે ગાઝામાં વ્યાપક લશ્કરી કાર્યવાહી શરૂ કરી.

આ કાર્યવાહીમાં અંદાજે ૭૫૦૦૦ પેલેસ્ટિની નાગરિકોનાં મૃત્યુ થયાં. હજારો ઘરો, હોસ્પિટલો, શાળાઓ અને અન્ય નાગરિક માળખાંને નુકસાન પહોંચ્યું. લાખો લોકો વિસ્થાપિત થયા અને ખોરાક, પીવાનું પાણી તથા દવાઓની ગંભીર અછત સર્જાઈ.

પિલ્લઈના અધ્યક્ષપદ હેઠળ સંયુક્ત રાષ્ટ્રના સ્વતંત્ર તપાસ પંચે લગભગ બે વર્ષ સુધી પુરાવા, લશ્કરી કાર્યવાહી, સરકારી નિવેદનો અને માનવીય પરિસ્થિતિઓનો અભ્યાસ કર્યો.

૧૬ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૫ના રોજ રજૂ કરાયેલા અહેવાલમાં પંચે તારણ આપ્યું કે ઇઝરાયેલના સત્તાવાળાઓ અને સુરક્ષાદળોએ ૧૯૪૮ના નરસંહાર નિવારણ સંમેલનમાં દર્શાવેલાં પાંચમાંથી ચાર પ્રકારનાં નરસંહારક કૃત્યો કર્યાં હતાં.

આમાં નાગરિકોની હત્યા, ગંભીર શારીરિક કે માનસિક નુકસાન, જીવન ટકાવવું અશક્ય બને એવી પરિસ્થિતિઓ ઊભી કરવી અને જન્મ અટકાવવાનાં પગલાંનો સમાવેશ થાય છે.

પંચે એવો પણ નિષ્કર્ષ આપ્યો કે ઉપલબ્ધ પુરાવાઓમાં પેલેસ્ટિનીઓનો એક સમૂહ તરીકે સંપૂર્ણ અથવા આંશિક વિનાશ કરવાનો વિશેષ ઇરાદો દેખાય છે.

ઇઝરાયેલે આ તારણોને નકારી કાઢ્યાં છે અને તેની લશ્કરી કાર્યવાહી હમાસ સામે સ્વરક્ષણ માટે હોવાનું જણાવ્યું છે. તપાસ પંચનો અહેવાલ આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યાય અદાલતના અંતિમ ચુકાદા સમકક્ષ નથી. તેમ છતાં સ્વતંત્ર આંતરરાષ્ટ્રીય તપાસ દ્વારા રજૂ થયેલા આ તારણો ગંભીર કાનૂની અને નૈતિક મહત્ત્વ ધરાવે છે.

પિલ્લઈએ હમાસ દ્વારા કરવામાં આવેલા યુદ્ધ અપરાધોની પણ ટીકા કરી છે. તેમની દૃષ્ટિએ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનાં ધોરણો તમામ પક્ષોને સમાન રીતે લાગુ પડવાં જોઈએ.

આ જ તેમના કાર્યની વિશેષતા છે. અન્યાય કોણ કરે છે અને તેનો ભોગ કોણ બને છે, તેના આધારે માનવ અધિકારોનાં ધોરણો બદલાવાં ન જોઈએ.

ગાઝાના સંકટ સામે અનેક દેશો, માનવ અધિકાર સંગઠનો અને નાગરિકોએ વિરોધ નોંધાવ્યો હોવા છતાં સામાન્ય નાગરિકોની સુરક્ષા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા કેટલી અસરકારક રહી છે, એ પ્રશ્ન આજે પણ ગંભીર છે.

નૉર્વેજિયન નોબેલ સમિતિએ પિલ્લઈને પુરસ્કાર આપતાં આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને ન્યાયિક સંસ્થાઓને મજબૂત બનાવવાના તેમના યોગદાનને વિશેષ મહત્ત્વ આપ્યું છે. આ પુરસ્કાર માત્ર ગાઝાની તપાસ માટે નહીં, પરંતુ તેમના સમગ્ર જીવનકાર્ય માટે છે.

ઉમર ખાલિદ : જેલની દીવાલો વચ્ચે મળેલું આંતરરાષ્ટ્રીય સન્માન

ભારતના ઉમર ખાલિદને મળેલો પુરસ્કાર જુદા પ્રકારની ચર્ચા ઊભી કરે છે.

ઉમર ખાલિદ જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટીના ભૂતપૂર્વ સંશોધક વિદ્યાર્થી અને સામાજિક કાર્યકર છે. તેઓ વિદ્યાર્થીઓના અધિકારો, નાગરિક સ્વતંત્રતા અને લઘુમતીઓના પ્રશ્નો અંગે સક્રિય રહ્યા છે.

૨૦૧૯માં નાગરિકતા સુધારા કાયદા સામે દેશભરમાં વિરોધ પ્રદર્શનો શરૂ થયાં હતાં. આ કાયદામાં અફઘાનિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાનથી આવેલા ચોક્કસ ધાર્મિક સમુદાયોના પાત્ર લોકોને ભારતીય નાગરિકતા માટે વિશેષ જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી. વિરોધ કરનારાઓએ તેને ધર્મના આધારે ભેદભાવ કરતો કાયદો ગણાવ્યો હતો, જ્યારે કેન્દ્ર સરકારે તેને પડોશી દેશોમાં ધાર્મિક સતામણીનો ભોગ બનેલા લઘુમતીઓ માટેનું રક્ષણાત્મક પગલું ગણાવ્યું હતું.

ઉમર ખાલિદ આ કાયદાનો વિરોધ કરનારા કાર્યકરોમાં સામેલ હતા.

ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૦માં ઉત્તર-પૂર્વ દિલ્હીમાં થયેલી સામ્પ્રદાયિક હિંસામાં ૫૩ લોકો માર્યા ગયા અને અનેક લોકો ઘાયલ થયા. દિલ્હી પોલીસે આરોપ મૂક્યો કે આ રમખાણો પાછળ પૂર્વઆયોજિત ષડ્યંત્ર હતું અને તેમાં ઉમર ખાલિદ સહિત કેટલાક લોકોની ભૂમિકા હતી.

સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૦માં ઉમર ખાલિદની ધરપકડ કરવામાં આવી. તેમની સામે ભારતીય દંડ સંહિતાની વિવિધ કલમો ઉપરાંત ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ નિવારણ અધિનિયમ, એટલે કે UAPA હેઠળ આરોપો મૂકવામાં આવ્યા.

ઉમર ખાલિદે આ આરોપોને નકારી કાઢ્યા છે. તેમનો પક્ષ એવો છે કે તેમણે બંધારણીય અધિકારોના ઉપયોગ દ્વારા શાંતિપૂર્ણ વિરોધ કર્યો હતો.

અહીં નોંધવું જરૂરી છે કે આરોપ મૂકવામાં આવવો અને ન્યાયિક સુનાવણી બાદ આરોપ સાબિત થવો, એ બંને જુદી બાબતો છે.

છ વર્ષની કેદ અને જામીનનો પ્રશ્ન

ઉમર ખાલિદની ધરપકડને છ વર્ષ પૂરાં થઈ ગયાં છે. આ સમયગાળામાં તેમની જામીન અરજીઓ વારંવાર નામંજૂર કરવામાં આવી છે.

૫ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ના રોજ સર્વોચ્ચ અદાલતે આ કેસના અન્ય પાંચ આરોપીઓને જામીન આપ્યા હતા, પરંતુ ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામની અરજીઓ નકારી હતી.

અદાલતના જણાવ્યા મુજબ પ્રાથમિક સ્તરે રજૂ થયેલી સામગ્રીમાં બંનેની કથિત ભૂમિકા અન્ય આરોપીઓ કરતાં અલગ જણાતી હતી. જોકે આ તારણ જામીન અરજીની સુનાવણીના સંદર્ભમાં હતું, અંતિમ દોષનિર્ણય નહોતો.

૩૦ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ના રોજ દિલ્હી ઉચ્ચ અદાલતે પણ ઉમર ખાલિદ અને શરજીલ ઇમામની જામીન અરજીઓ નામંજૂર કરી. આ આદેશમાં નોંધાયું કે ૧૩ જુલાઈ, ૨૦૨૬ સુધીમાં આરોપો ઘડવા અંગે બંને પક્ષોની દલીલો પૂર્ણ થઈ હતી, પરંતુ અન્ય સંબંધિત કાનૂની કાર્યવાહીનું પરિણામ બાકી હતું.

સર્વોચ્ચ અદાલતે અગાઉ જણાવ્યું હતું કે અમુક સુરક્ષિત સાક્ષીઓની જુબાની પૂર્ણ થાય અથવા ૫ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૭ આવે, બેમાંથી જે પહેલાં થાય તે સમયે તેઓ ફરી જામીન માટે અરજી કરી શકશે.

અહીં મહત્ત્વનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે : કોઈ આરોપી સામે ગુનો અંતિમ રીતે સાબિત થયા પહેલાં તેને આટલાં વર્ષો સુધી કેદમાં રાખવાની સ્થિતિનો ન્યાયવ્યવસ્થા કેવી રીતે સામનો કરે?

ભારતના બંધારણની કલમ ૨૧ જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું રક્ષણ કરે છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે પણ અનેક ચુકાદાઓમાં ઝડપી અને ન્યાયી સુનાવણીના મહત્ત્વ પર ભાર મૂક્યો છે.

ગંભીર આરોપોની યોગ્ય તપાસ કરવી રાજ્યની ફરજ છે. પરંતુ એ સાથે વ્યક્તિને અનિશ્ચિત સમય સુધી ન્યાયિક પ્રક્રિયાની રાહ ન જોવી પડે તે સુનિશ્ચિત કરવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા શું સૂચવે છે?

૮ ઑક્ટોબર, ૨૦૨૬ના રોજ આયર્લેન્ડના ડબ્લિનમાં ‘ફ્રન્ટ લાઇન ડિફેન્ડર્સ’ સંગઠને ઉમર ખાલિદને એશિયા અને પ્રશાંત ક્ષેત્ર માટેનો ‘હ્યુમન રાઇટ્સ ડિફેન્ડર્સ એટ રિસ્ક’ પુરસ્કાર આપ્યો.

આ પુરસ્કાર ૨૦૦૫થી માનવ અધિકારોના રક્ષણ માટે નોંધપાત્ર કાર્ય કરનારા અને તેના કારણે જોખમોનો સામનો કરનારા કાર્યકરોને આપવામાં આવે છે.

આ વર્ષે ભારત ઉપરાંત અંગોલા, બ્રાઝિલ, સર્બિયા અને ઈરાનના કાર્યકરોને પણ સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે.

ઉમર ખાલિદ જેલમાં હોવાથી ડબ્લિનના સમારોહમાં વ્યક્તિગત રીતે હાજર રહી શક્યા નહોતા.

સંગઠને તેમના નાગરિક અધિકારો અંગેના કાર્યને માન્યતા આપી છે અને લાંબી કેદ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મનસ્વી અટકાયત અંગેના કાર્યકારી જૂથ સહિત કેટલીક આંતરરાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર સંસ્થાઓએ પણ તેમની અટકાયત અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે.

અલબત્ત, કોઈ માનવ અધિકાર સંગઠનનું સન્માન કે અભિપ્રાય અદાલતી ચુકાદાનું સ્થાન લઈ શકતું નથી. આરોપોની સત્યતા અને કાનૂની જવાબદારીનો અંતિમ નિર્ણય ભારતીય ન્યાયવ્યવસ્થાએ જ કરવાનો છે.

બે સંઘર્ષોનો એક સામાન્ય બોધપાઠ

નવી પિલ્લઈ અને ઉમર ખાલિદની પરિસ્થિતિઓની સીધી સરખામણી કરી શકાય તેમ નથી. પિલ્લઈ આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિપ્રાપ્ત ન્યાયવિદ્ છે, જ્યારે ઉમર ખાલિદ ગંભીર ફોજદારી આરોપોનો સામનો કરી રહેલા સામાજિક કાર્યકર છે.

તેમ છતાં આ બંને સમાચારો માનવ અધિકારોના બે મૂળભૂત પ્રશ્નોને સામે લાવે છે.

પ્રથમ, વિશ્વના શક્તિશાળી દેશો પણ આંતરરાષ્ટ્રીય માનવીય કાયદા અને જવાબદારીનાં ધોરણોથી પર ન હોવા જોઈએ.

બીજું, દેશની આંતરિક સુરક્ષા અને જાહેર વ્યવસ્થા જાળવતી વખતે નાગરિક સ્વતંત્રતા તથા ન્યાયી સુનાવણીના અધિકારોનું યોગ્ય સંતુલન જળવાવું જોઈએ.

માનવ અધિકારોની સાર્વત્રિક ઘોષણાના અનુચ્છેદ ૧૦માં દરેક વ્યક્તિને સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ ન્યાયપંચ સમક્ષ ન્યાયી સુનાવણીનો અધિકાર માન્ય રાખવામાં આવ્યો છે. અનુચ્છેદ ૧૧માં આરોપ સાબિત ન થાય ત્યાં સુધી વ્યક્તિને નિર્દોષ માનવાના સિદ્ધાંતનો સ્વીકાર થયો છે.

આ અધિકારો કોઈ એક ધર્મ, દેશ કે રાજકીય વિચારધારા પૂરતા મર્યાદિત નથી.

ઉપસંહાર : ન્યાયનું સાચું મૂલ્ય

નવી પિલ્લઈને મળેલો નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર આંતરરાષ્ટ્રીય ન્યાય અને કાયદાની સર્વોપરિતાનું મહત્ત્વ યાદ અપાવે છે. ઉમર ખાલિદને મળેલો માનવ અધિકાર પુરસ્કાર લાંબી ન્યાયિક કેદ, અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને નાગરિક અધિકારો અંગે ચર્ચા કરવાની તક આપે છે.

પુરસ્કારોનો હેતુ વ્યક્તિઓનું સન્માન કરવાનો છે, પરંતુ તેમની પાછળ રહેલા પ્રશ્નો સમગ્ર સમાજના છે.

ગાઝાના નિર્દોષ નાગરિકોનું રક્ષણ હોય કે ભારતના કોઈ આરોપીને સમયસર ન્યાય આપવાનો પ્રશ્ન, બંનેમાં માનવીય ગૌરવ અને કાયદાની નિષ્પક્ષતા કેન્દ્રસ્થાને હોવાં જોઈએ.

કોઈપણ સરકારની સુરક્ષાલક્ષી જવાબદારીઓ અને વ્યક્તિના અધિકારો વચ્ચે મતભેદ ઊભા થઈ શકે છે. એવા સમયે સ્વતંત્ર ન્યાયવ્યવસ્થા, પારદર્શક તપાસ અને જવાબદાર જાહેર ચર્ચાનું મહત્ત્વ વધી જાય છે.

ન્યાયની સાચી કસોટી ત્યારે થાય છે, જ્યારે તેનું રક્ષણ એવી વ્યક્તિ માટે પણ કરવાનું હોય, જેના વિચારો કે કાર્ય સાથે આપણે અસહમત હોઈએ. કારણ કે માનવ અધિકારોનો આધાર વ્યક્તિ પ્રત્યેની આપણી સહાનુભૂતિ નહીં, પરંતુ તેની માનવી તરીકેની ગરિમા છે.

રજૂ: મોહમ્મદ સઈદ શેખ  ૦૯-૧૦-૨૦૨૬